Tło powstania nieposłuszeństwa obywatelskiego

„Gdy nieposłuszeństwo staje się prawem, sprzeciw staje się obowiązkiem”.
Thomas Jefferson

„Kiedy zrozumiemy, że przestrzeganie niesprawiedliwego prawa jest sprzeczne z ludzką godnością, tyrani stracą możliwość niewolenia”.
Mahatma Gandhi

CZYM JEST NIEPOSŁUSZEŃSTWO OBYWATELSKIE?

Nieposłuszeństwo obywatelskie jest praktyką publiczną – to pozbawione przemocy, świadome wyzwanie o charakterze politycznym, rzucone prawu lub porządkowi władzy uznawanej za niesprawiedliwą wobec danego społeczeństwa obywatelskiego. Wyzwanie polega na staraniach o unieważnienie prawa i zastąpienie go nowym porządkiem, gwarantującym uznanie formalnie negowanych praw społecznych i obywatelskich. W wielu współczesnych państwach narodowych formy wyrażania woli politycznej ograniczają się do czteroletnich cykli głosowania i kanałów instytucjonalnych pozbawionych bezpośrednich mechanizmów partycypacji i konsultacji. W takich okolicznościach nieposłuszeństwo obywatelskie staje się niezbędnym narzędziem ujawniania i wyrażania sprzeciwu wobec niesprawiedliwej polityki.

Cechy charakterystyczne nieposłuszeństwa obywatelskiego:

1. Nieposłuszeństwo obywatelskie uprawiane jest przez osoby świadome, zaangażowane w życie społeczeństwa, w którym funkcjonują. Są to (zgodnie z określeniem ukutym przez Hannę Arendt) „mniejszości znaczące jakościowo” – aktywni krytycy określonych wdrożonych decyzji politycznych. Starania osób okazujących nieposłuszeństwo obywatelskie mają charakter intensywny, wykraczający poza tradycyjne kształtowanie i wykonywanie woli politycznej. Obywatele uprawiający nieposłuszeństwo obywatelskie mają zdolność wyobrażenia sobie lepszego porządku społecznego; w ich rękach nieposłuszeństwo obywatelskie staje się pożyteczną i niezbędną procedurą.

2. Zachowanie tych ludzi wynika nie z egoizmu, lecz z pragnienia obiektywnego wprowadzenia propozycji służących poprawie życia społecznego – przy czym nie oznacza to pomijania faktu, że interesy osobiste lub korporacyjne bywają zgodne z celem zasadniczym. Należy raczej przyjąć, że pełna konsolidacja ruchu nieposłuszeństwa obywatelskiego ograniczonego do wspierania wybranych wąskich interesów byłaby niemożliwa.

3. Obywatele uprawiający nieposłuszeństwo obywatelskie odczuwają potrzebę spójności myśli i działań. Wykraczając poza założenia teoretyczne, ich praktyka staje się obowiązkiem obywatelskim: imperatywem wynikającym z przekonań o obiektywnych, konstruktywnych wartościach.

4. Nieposłuszeństwo obywatelskie należy uprawiać publicznie, działając otwarcie. Jego praktycy kierują się celem przekonania coraz większej liczby obywateli do sprawiedliwości swoich żądań.

5. Aby wywołać zmiany społeczne, nieposłuszeństwo obywatelskie wymaga naruszenia potencjalnie nagannych (pod względem moralnym i prawnym) norm prawnych w systemie demokratycznym – norm przedstawianych ze względu na swój charakter jako obowiązujące i zazwyczaj twardo egzekwowanych. Nieposłuszeństwo obywatelskie nie tylko narusza te normy; jego celem jest zmiana obowiązującej polityki – dlatego zakres jego działania musi wykraczać poza zwykłe kanały podtrzymujące system polityczny.

RYS HISTORYCZNY NIEPOSŁUSZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO

W połowie XIX wieku Stany Zjednoczone wypowiedziały wojnę Meksykowi. W 1846 roku pisarz i ekolog Henry David Thoreau został aresztowany i osadzony w więzieniu przez stan Massachusetts za niepłacenie przez sześć lat pogłównego. Odmowa uiszczania daniny wynikała z głębokiego przekonania, że rząd popełnia błąd, popierając konflikt zbrojny z Meksykiem. Thoreau miał nadzieję, że będzie mógł wykorzystać fakt unikania opodatkowania i wyrok pozbawienia wolności w kampanii na rzecz podniesienia poziomu świadomości na temat wojny i szeroko rozumianej kwestii niewolnictwa oraz że zachęci innych do podejmowania podobnych protestów.

Czas spędzony w zakładzie karnym stał się dla Thoreau inspiracją do napisania eseju O obywatelskim nieposłuszeństwie, który w późniejszych latach wywarł istotny wpływ na różnych działaczy społecznych. W szczytowym momencie irlandzkiej wojny o ziemię w 1880 r., zachęceni przez Narodową Ligę Ziemską pod przywództwem Charlesa Stewarta Parnella, lokatorzy w hrabstwie Mayo zignorowali działania przedstawiciela właściciela kamienic czynszowych, kapitana Boycotta, który odmówił obniżki zawyżonych czynszów. Boycott spotkał się z ostracyzmem ze strony całej społeczności, a jego nazwisko szybko weszło do języka powszechnego jako określenie biernego protestu. W 1930 r. Gandhi zorganizował marsz solny; dziesiątki tysięcy jego zwolenników podnosiło hasła ignorowania brytyjskiego monopolu solnego i pozyskiwania własnej soli. Był to kolejny pokojowy protest przeciwko niesprawiedliwej polityce. W 1956 roku, gdy Rosa Park odmówiła zajęcia miejsca na tylnym siedzeniu autobusu w stanie Alabama, trwający 381 dni bojkot komunikacji autobusowej w Montgomery przez czarną społeczność położył kres segregacji rasowej w autobusach publicznych.

Od wyrzucenia herbaty do morza przez 200 patriotów podczas tzw. herbatki bostońskiej w 1773 roku aż po odmowę zapłacenia podatku pogłównego przez 18 milionów obywateli Wielkiej Brytanii na początku lat 90. XX wieku – historyczne akty nieposłuszeństwa obywatelskiego były wyrazem wspólnego, publicznego i pokojowego sprzeciwu wobec niesprawiedliwych przepisów prawnych.

8 przypadków nieposłuszeństwa obywatelskiego: herbatka bostońska (1773), Henry David Thoreau (1846), bojkot zorganizowany przez Irlandzką Narodową Ligę Ziemską (XIX w.), marsz solny (1930), bojkot komunikacji autobusowej w Montgomery (1955), protest przeciwko podatkowi pogłównemu (1989), Crickhowell: strajk na rzecz sprawiedliwości podatkowej (2015) i FairCoop (2006–2008).

UMOWA SPOŁECZNA

Umowa społeczna jest koncepcją filozoficzno-polityczną, łączącą jednostkę z systemem społecznym. Umowa nie jest tak naprawdę umową sensu stricto: jednostce nigdy nie zapewnia się prawnej możliwości odmowy jej zawarcia. „Integralne nieposłuszeństwo” polega na zerwaniu wyimaginowanej umowy społecznej pomiędzy jednostką a zamieszkiwanym przez nią państwem lub terytorium w celu zawarcia nowej umowy społecznej ze społecznością, z którą dana jednostka jest faktycznie zintegrowana.